طنزنويسى از مشكلترين گونه‏هاى نگارش است. در اين زمينه قلمزن بايد بر لبه باريكى راه بپويد كه هرلحظه بيم سقوط او مى‏رود. تفريط او را به آن سوى ابتذال و هزل آبكى و مطايبات مى‏كشاند و افراط به گزندگى مغرضانه و ژاژخايى و حتى شتم و كين‏خواهى؛ پس راه‏پيمايى برگذرگاهى چنين باريك و در ورطه‏اى چنين تاريك، تنها با گامهايى استوار، امكان مى‏يابد.

    نمى‏توان با اين قول يكى از سخنوران موافق بود كه گفته است: "طنز با تعصب بسيار، خشم و كينه‏اى را كه اصل مايه آن تحقير و توهين است، اظهار مى‏كند و با اين اظهار، قصدش آزاررساندن و انتقام گرفتن است و به هيچ‏وجه گذشت نمى‏كند؛ چون "خشمناك" ممكن است ترحم كند، اما "كينه‏جو" چنين نيست." (رجوع‏شود به: فروغى، آيين سخنورى ص 140(

    كينه‏ورزى، نويسنده را پيش از هرچيز به هجو سوق مى‏دهد. رعايت انصاف و شفقت نسبت به شخص مورد انتقاد، لازمه يك طنز سالم است. چنان كه "مارك تواين" مى‏گويد: "مى‏توان خواننده را به خنده آورد، اما خنده‏اى كه مبناى آن بر محبت خلق خدا نباشد، خنده‏اى است بى‏جا و بى‏معنى." (يحيى آرين‏پور، از صبا تا نيما، ج‏2، صفحه 36(

    سارتر ضمن تأكيد بر عفت قلم طنز، وجه امتياز و افتراق ميان طنز و هزل و هجو را چنين بيان مى‏كند:

     "طنز با نيشخندى عنادى و استهزاآميز كه آميخته به ابهامى از جنبه‏هاى مضحك و غيرعادى زندگى است، پاى از جاده شرم و تملك نفس بيرون نمى‏نهد و همين نكته مرز امتياز طنز از هزل و هجو است. از همين روست كه در شعر و ادب كلاسيك،  طنز با هزل و هجو سرمويى فاصله ندارد." (رجوع شود به سارتر، ادبيات چيست، ترجمه مصطفى رحيمى، ص‏78(

    اگرچه مبناى طنز بر شوخى و خنده است، اما عامل مهمى كه در كنار اين مسأله بايد به آن توجه كرد، تفكر برانگيزى طنز است. طنزى دلنشين‏تر و قابل تأمل‏تر است كه خواننده و شخص مورد انتقاد را پس از مطالعه به تفكر وادارد.

    دكتر "عبدالحسين زرين‏كوب" مى‏نويسد: "طنز، خاص عواطف رنج‏آميز است كه رنجهاى مخاطب را برمى‏انگيزد، به همين دليل زبان نيش‏آلود طنز در تمام ادوار حيات يك ملت حكم ضرورتى را پيدا مى‏كند تا مسؤولان سرنوشت مردم، جهان پيرامون خويش را از ياد نبرند و بدانند جز آنان كه فرمان مى‏رانند، اكثريتى نيز هستند كه فرمان مى‏برند."

    به اعتقاد "لوناچارسكى" فرق طنزپرداز با روزنامه‏نگار در اين است كه طنزپرداز مى‏خواهد شما بر اين پلشتى بخنديد و اين را القا كند كه پيروز هستيد، كه اين پلشتى حقير و ناتوان است و شايسته توجه جدى نيست، از شما بس فروتر است و شما مى‏توانيد بر آن بخنديد زيرا كه مرتبت شما از لحاظ اخلاقى بسى فراتر از اين پلشتى است.

    از اين رو شيوه طنزپرداز اين است كه به دشمن حمله كند و در همان هنگام، او را از پيش، شكست خورده اعلام كند و مايه مضحكه قرار دهد.

    اين اعتقاد تا حد زيادى با گفته "سالتيكف شچدرين" طنزنويس معاصر همخوانى دارد كه: خنده سلاحى بغايت نيرومند است، زيرا هيچ چيز براى مقابله با عيبها و نقصها بهتر از پيش‏بينى كردن و اغراق كردن در مورد آنها ما را هوشيار نمى‏كند.

    برخلاف تصور خيلى‏ها كه طنز را وسيله‏اى براى بيان نفرتها و كينه‏ها مى‏دانند، "چارلى چاپلين" معتقد است كه طنز، بهترين پادزهر براى نفرت و ترس است.

    لازمه طنزپردازى پيش از هر چيز، شكيبايى است. طنزپرداز مى‏بايست با فروخوردن خشم خود نسبت به رخدادها، مشكلات و نابهنجاريهاى اجتماعى، انتقادات را به شيرين‏ترين وجهى به گوش مصلحان و سردمداران حكومتى برساند. بديهى است كه آميختن كينه و عداوت به انتقاد، آن را از حريم طنز خارج مى‏كند.

     "دكتر على شريعتى" طنز را هنرى واقعى مى‏داند. او مى‏نويسد: امروز به گونه ديگرى هم "مى‏خنديم". اين گونه "خنديدن" يكى از عزيزترين كشف‏هاى انسانى معنويت عصر ماست و آن نه سخن گفتن از آنچه خنده‏ناك است، بلكه "خنده‏ناك سخن گفتن" است از "آنچه سخت غم‏انگيز است"! بنابراين، خنده‏ناكى در "شيوه‏بيان" است نه در مسايلى كه بيان مى‏شود و از اين رو است كه آن را بايد "هنر واقعى" ناميد. اما چرا از آنچه غم‏انگيز است، بايد فكاهى سخن گفت؟ به دو دليل: يكى براى آن كه از آنچه غم‏انگيز است بتوان سخن گفت، ديگر آن كه دور از چشم منطق، كه همواره در مسير آنچه جدى است، ايستاده است و از بيراهه ترس و طمع كه هميشه حقى كه جدى است، برمى‏آشوبد، جدى‏ترين حقيقت‏ها را در جامه غيرجدى در دل‏ها بنشاند."

    طنز آميزه‏اى است از نيش‏ونوش؛ نيش انتقاد و نوش‏خنده.

     "كيومرث صابرى فومنى" (گل‏آقا) تعريف جالبى از طنز ارائه كرده است: "طنز، جراحى است و "هجو" سلاخى. هزل و شوخى  و مطايبه بدون اين‏كه قصد ارزش‏گذارى داشته باشم يا بخواهم آنها را نفى كنم، زنگ تفريح زندگى است. طنز تعليم و تدريس است، مبتنى بر هدف متعالى است. طنزنويسى اداى تكليف اجتماعى است. طنز سيلى محكمى است كه به صورت يك مسموم مى‏زنند تا خوابش نبرد. هدف، كمك به ادامه حيات اوست؛ مثل فشارى است كه به سينه يك مغروق وارد مى‏شود، چه بسا كه دنده‏هايش را بشكند، اما ريه‏هايش را فعال و حياتش را تضمين مى‏كند."

     جالب است اگر بدانيم كه به اعتقاد "كى‏يركگور" (1855 - 1813) بنيان‏گذار فلسفه وجود (اگزيستانسياليسم) آخرين شرط ورود به مرحله دينى، شرطى غريب، يعنى طنز و تسخر . او مى‏گويد:طنز آخرين مرحله تعمق وجودى قبل از رسيدن به ايمان است. فرق طنز و هجو اين است كه طنز برخلاف هجو، از همدردى خالى نيست. كسى كه با وارستگى و اعتزال، كاروبار و جنب‏وجوش مورچه‏وار بشر خاكى را نظاره كند، همه چيزهاى عادى به نظرش غريب و مضحك مى‏آيد: خوابگردانى را مى‏بيند كه از خدا و از خويش بى‏خبر، به هر سو خرامانند. و هرچه نظرگاهش رفيع‏تر باشد، جنبه‏هاى مضحك بيشترى را خواهد ديد. والاترين و بالاترين اين نظرگاهها، نظرگاه دينى است. انسان متدين بيش از هركس ديگر مى‏تواند به بوالعجب‏كارى آدم و عالم بخندد. "اگر ناپلئون واقعاً متدين بود، مى‏توانست تفريح خارق‏العاده و كم‏نظيرى داشته باشد، چه از يك سو تقريباً به هر كارى توانا بود و از سوى ديگر، اين توانايى عملاً توهم‏آميز و توخالى بود." مابه‏الاشتراك كمدى و تراژدى در اين است كه تضاد شديد متناهى و نامتناهى را نشان مى‏دهد. گوهر طنز اين است كه انسان مى‏تواند در دل خود از قيد زمان و آنچه زمانى است، بگسلد و به ابديت بپيوندد. كسى كه از منظر ابديت به خراميدن و درهم لوليدن انسانها مى‏نگرد، در واقع از چشم خدا نظاره مى‏كند."

     "كى‏يركگور" در كتاب "اين يا آن" مى‏نويسد: "قتى كه پا به سن گذاشتم، چشمم باز شد و حقيقت را مشاهده كردم و از مشاهده‏اش خنده‏ام گرفت و تاكنون نتوانسته‏ام جلوى خنده‏ام را بگيرم...!" (رجوع شود به: بهاالدين خرمشاهى، سيربى‏سلوك، مقاله شيدايى لاهوتى)

    هدف طنز در نهايت اصلاح جامعه است. "درايدن" مى‏گويد: "نهايت طنز، اصلاح و تصحيح عيوب و نقائص است." و " دوفو" نيز سرانجام طنز را تهذيب و اصلاح مى‏داند.

    در مجموع، طنز را مى‏توان شيرين‏ترين و رساترين شيوه انتقاد دانست و درباره آن مى‏توان گفت:

     طنز هشدارى كنايه‏آميز است، از جانب كسى كه مى‏داند ولى نمى‏تواند، خطاب به كسى كه مى‏تواند، ولى نمى‏داند!

     طنز سوپاپ اطمينان ذهنيت پرجوش و خروش و متراكم از رنجهاى نويسنده است!

     طنز خار ظريفى است بر ساقه آرامش و رفاه اجتماع؛ گلچين قبل از هر كارى، سعى مى‏كند آن را حذف كند يا با احتياط از كنارش بگذرد!

     طنز خنده معصومانه كودك دانش‏آموزى است كه دارد بى‏تقصير از معلمش كتك مى‏خورد!

     طنز يعنى ورود به خيابان عبور ممنوع با دنده عقب؛ البته طورى كه فقط پليس بفهمد!

     طنز مثل بادام است؛ تا قبل از خواندن، كسى نمى‏تواند بفهمد كه تلخ است يا شيرين!

    طنز، تصوير "ادكلن" زده و قاب طلا گرفته يك خرابه است كه طنزنويس، آن را محترمانه به مسبب خرابى هديه مى‏كند!

    ... و حكايت همچنان باقى!

 منابع و مآخذ:

     از صبا تا نيما، يحيى‏آرين‏پور؛ انتشارات زوار، 1372 شمسى.

     اصول كافى؛ ثقةالاسلام كلينى، دفتر نشر فرهنگ اهل‏بيت عليهم‏السلام.

     چشم‏انداز تاريخى هجو؛ عزيزالله كاسب؛ مؤلف، 1369 شمسى.

     درباره ادبيات؛ لوناچارسكى، مترجم: ع. نوريان‏

     ديوان انورى، به اهتمام محمدتقى مدرس رضوى؛ انتشارات علمى و فرهنگى، 1372 شمسى.

     راپرتها، دكتر محمود عنايت؛ انتشارات اشرفى؛ 1356 شمسى‏

     زمينه‏هاى طنز و هجا در شعر فارسى؛ عزيزالله كاسب‏

     سير بى‏سلوك، بهاءالدين خرمشاهى، انتشارات پروين، 1373 شمسى‏

     طنز چيست؟ احمد خليل مقدم؛ كتابخانه مركزى دانشگاه تهران‏

     طنزسرايان ايران از مشروطه تا انقلاب، مرتضى فرجيان و محمدباقر نجف‏زاده بارفروش؛ چاپ و نشربنياد، 1370 شمسى‏

     لطائف الطوائف، احمد گلچين‏معانى، انتشارات اقبال، 1371 شمسى.

     لغت‏نامه دهخدا؛ على‏اكبردهخدا؛ مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، پاييز 1372 شمسى.

     مثنوى‏معنوى، مولاناجلال‏الدين‏محمد بلخى، انتشارات مولى، 1368 شمسى.

     مقدمه‏اى بر طنز و شوخ‏طبعى در ايران؛ دكتر على‏اصغر حلبى؛ انتشارات‏پيك، 1364 شمسى.

     هنر؛ دكترعلى شريفى، انتشارات چاپخش، 1369 شمسى.